Steinhuset på Giske

På 1200-talet hadde ei av dei mektigaste ættene i Noreg herresetet sitt på øya Giske på Sunnmøre. Her står enno steinkyrkja, Giskeætta sitt marmorkapell.

I samband med arbeid i og utanfor nokre naust kom ein ned på to murar som blei tolka som mellomalderske, og det vart gjort utgravingar tidleg på 1990-talet. Murane viser at det har stått ein stor steinbygning ikkje langt frå kapellet. Bygningen ligg tett inntil og delvis under naustrekkja ved steinkyrkja. Berre avgrensa delar av fundamentet som ligg utanfor dagens naust, er bevart. Det er nordleg yttermur i 10 meter lengde og austmuren i 2,6 meters lengde og ein indre nord–sørgåande skiljemur.

Yttermurane er jamt over 1,7 meter breie. Skiljemuren var 1 meter brei, og det var 1,5 meters opning i skiljemuren som viser at det har vore passasje mellom romma. I alle murane var det brukt kalkmørtel som bindemiddel. Enkelte stader låg det så mykje kalk utanpå steinane at det tyder på at innerveggene har blitt slemma.

Bygningen må vere frå 1200-talet, dateringa er basert på radiologisk datering og karakteristisk murverk frå mellomalderen. Eit brannlag i bygningen er nærliggande å kople opp mot brannen i 1264, men bygningen synest vere brukt også etter brannen.

Vi høyrer om brannen i 1264 i ei soge om Magnus Lagabøte. Han og mora, dronning Margrethe, låg med skip i Steinvågen, no eit hamneområde til Ålesund, då dei såg garden brann på Giske. Mennene hans hjelpte til med brannsløkkinga. ”Dei fekk berga den nye garden som Nikolas hadde late gjere, men den gamle brann”. Den nemnde Nikolas må vere Nikolas Petersson, det siste mannlege leddet i Giskeætta, han døydde det året.

Steinhuset på Gran

Gran på Hadeland med sine mange kyrkjer, var tydeleg det religiøse senteret i området. På prestegarden står Steinhuset. Dei eldste delane er daterte til slutten av 1200-talet. Huset har tre høgder. Kjellaren har tønnekvelv og bustadrom, høgda over har bjelketak. Salen i tredje høgda har to ribbekvelv. Salen hadde direkte inngang frå ein svalgang på eine kortveggen. Dei ytre måla på bygningen er 12 x 8 meter, langveggene er 9,5 meter høge. Steinveggene er berre om lag 1,2 meter tjukke. Steinhuset kan vere bygd av prosten i Gran på Håkon Håkonsson si tid og må ha vore noko utanom det vanlege.

Ikkje langt derifrå står Kastellet, som har vore eit hjørnekastell i ein ringmur som no er borte. Det har ei grunnflate på 5 x 5 meter og er minst like høgt, men kan ha vore høgare.

Isegran

Alv Erlingsson let byggje eit borganlegg på den vesle øya Isegran ved Glomma, nær Fredrikstad. Her kunne mellom anna ferdsla på elva lett kontrollerast. Det er i dag ikkje noko bevart av anlegget. På 1600–1700-talet vart det bygd ei festning her, og då vart alle tidlegare spor fjerna.

Lagmannsstova på Aga

Lagmannsstova på Aga ved Sørfjorden i Hardanger er frå slutten av 1200-talet. I stova budde truleg riddaren og gulatingslagmannen Sigurd Brynjolvsson som døydde omkring 1300. Stova har ein høg steinkjellar som er delt i to rom og med vindauge og døropningar av kleber. Bygningen er utvending 14,5 meter lang og 8 meter brei. Oppå halve kjellaren står enno den lafta stova med tømmer på over 50 cm i diameter. Eit lite stavbygd kapell stod fram til 1810 på den andre delen av muren. Dette er ei lita utgåve av store kongelege og høggeistlege residensar, med hall og kapell på ein underetasje av stein, som vart brukt til lagerrom. Lagmannsstova er eineståande i dag, det ikkje er bevart andre tilsvarande bygg frå mellomalderen.

Finnesloftet på Voss

Finnesloftet er ein interessant bygning i denne samanhengen, sjølv om han er bygd i tre. Loftet er frå 1200-talet. Det ligg på garden Finne på Voss, som i mellomalderen var sentrum for ei stor samling eigedommar. Dei som budde der, eigde gardpartar i vid omkrins. Det er eit stort loft, men ikkje større enn det som elles var i rike privatfolks eige. Finnesloftet er tett knytt til Mikalsgildet og har nok vore utleigd til bondegildet i den tida.

Finnesloftet er ein stor bygning og med ulike funksjonar i dei to høgdene. Det er bygd i kombinasjon av lafting og stavverk. Første høgda, som er sett saman av to samtidige lafta bygningar, er tolka som lagerrom. Andre høgda, som er bygd i stavverk, har stor festsal og truleg anretningsrom. Maten vart kokt i andre hus utanfor loftet. Innebygd svalgang går langs begge langsidene av loftet. I andre høgda kunne folk hengje frå seg ytterklede og våpen. Inngangen til dei to romma i første og i andre høgda er frå svalgangen. Første høgda står på eit steinfundament som ikkje er samanhengande.

Slottet ved vatnet

Steinbygningen på Hegranes har kneisa fritt på ei lita forhøgning like ved vatnet, ganske nær elveosen i grenda. Bakanfor bygningen var det flatt lende, og gardstunet på Hegranes låg frampå ein låg terrassekant i nordaust.

Neumann har gjeve oss gode opplysningar om dei dels framandarta formasjonane rundt steinhuset. Supplerer vi med opplysningar hjå Lyder Sagen, som sjølv rettnok ikkje var på staden, og ser vi på trekk ved landskapet i dag, kan vi danne oss eit inntrykk av korleis heile anlegget har sett ut.

Den avlange steinbygningen om lag 22 meter lang og 13 meter brei, har lege aust–vest på den vesle forhøgninga tett ved Jølstravatnet. Tidlegare kunne ytterkanten på forhøgninga tydeleg sjåast, spesielt mot aust der ho danna ein vakker avrunding.

Forhøgninga fortsette i same nivå nordvestover frå bygningen i ein ca. 6 meter brei jordvoll, og enda i ei åkerreine. Den breie jordvollen gjekk ut frå den vestre gavlveggen og er tolka å vere hovudinngangen til bygningen. Rundt forhøgninga og jordvollen/inngangen var terrenget lågare mot vatnet og dei kunstige vassarmane.

Ei låg skråning mot vatnet gjekk frå enden av jordvollen/inngangen vestover til elva og oppover langs denne. I skråninga låg det mykje åkerstein frå åkrane bakanfor, steinen kan vere lagd her for at bølgjene ikkje skulle grave i den sandige grunnen. Kanskje var ytterkanten rundt sjølve forhøgninga steinsett på same måten. Neumann meinte først at dette var restar av forsvarsmur, men kom seinare til at det heller var åkerstein.

Ved elveosen hadde elva lagt opp sandbanke. Ei bukt, lokalt kalla løk, låg mellomforhøgninga med bygningen og elva.
Aust for forhøgninga har det gått ei vassgrav inn frå vatnet. Dette blei, i følgje tradisjonen, kalla for ”Audun sin fiskedam”. Vassgrava har vore steinsett i kantane, men mesteparten av steinane var i 1830 åra velta ut i grava for å vinne inn meir grasmark. Det er peikt på at jorda herifrå kan vere brukt til å forhøgje plassen der bygningen står.

Bukta er i dag heilt attfylt og kan knapt anast i det flate terrenget. Men under postvegen kan ein likevel sjå at terrenget er lågare der vassgrava gjekk inn frå vatnet.

Det skal ha gått ein steinlagd veg austover frå bygningen, over vassgrava der ho var på det smalaste, og nordover til gardstunet på Hegranes. Vegen skulle vere i underkant av 2 meter brei. Vegen er nemnd hjå Neumann, men er berre avmerkt hjå Sagen.

Frampå ein låg terrassekant rett nordaust for steinbygningen ligg i dag tunet på Hegranes. Det er rimeleg å rekne det som tunet på setegarden hans. Utskiftingskartet frå 1861 viser same plasseringa.

Den snorrette jordvollen nordvestover frå steinbygningen er tolka som hovudinngangen til bygningen. Det er rimeleg at vegen førde opp til gardstunet på Hegranes. Og vegen var gjerne stor og brei for å vere ein stasveg og for å kunne transportere varer. Kan hende var det ein portal der jordvollen slutta, for å markere nærområdet til steinhuset. Det skal ikkje utelukkast at vegen kan ha ført til andre bygningar som Audun hadde på flata. Det kan likevel synest noko vanskeleg sidan terrenget er lågt og dermed utsett for flaumar frå elva.

Heile anlegget med steinbygningen og elementa i terrenget er imponerande, og det er ikkje kjent noko tilsvarande anlegg knytt til stormenn i mellomalderen. Sjølv om andre brukte stein som byggjemateriale, har vi enno ikkje funne tilsvarande stor steinbygning som den på Hegranes. Og anlegget rundt med vassgrav er det ikkje kjent parallell til her til lands.

Ein spesiell bygning?Vi har lett for å tenkje oss mellomalderbygningar på bygdene som små og låge, men det var nok ikkje uvanleg med store bygningar for dei som hadde økonomisk evne til det. På Voss står to store loft, Finnesloftet og Lydvaloftet ført opp av rike storbønder på 1200 og tidleg 1300-tal. Det kan ha vore meir vanleg å byggje stort for dei som hadde økonomi til det enn vi gjerne trur i dag. Tre var det viktigaste byggjematerialet i mellomalderen. Men det er eit forgjengeleg materiale, og det skal heldige omstende til for at så gamle bygningar skulle halde seg fram til vår tid.

Når det gjeld det nye materialet, stein, så var det først kongen og så kyrkja som bygde i stein, etter impulsar frå utlandet. Etter 1240 då kongemakta var trygga, sette Håkon Håkonsson i gang og fekk gjennomført mange byggjearbeid. Det vart bygd borger og kongelege residensar i byane. Kloster og borger vart bygde for å verne grensa og sameleis innanlands for å styrke samferdsla. Han fekk byggje veitslehallar der kongen med følgje kunne ta inn på reisene sine. Magnus Lagabøte fortsette bygginga medan kong Erik Magnusson ikkje er kjend for å ha sett i gang store byggjearbeid.

Kyrkja fekk etterkvart store inntekter og bygde mykje i stein på 1200-talet. Det gjaldt både domkyrkjer ved bispeseta og steinhus i bispegardane I Bergen og Stavanger vart det også bygd lange steinkjellarar med trebygning over. Det vart reist ei mengd steinkyrkjer i byane og utover i bygdene. I Hordaland og Rogaland vart det bygd mange nye steinkyrkjer på bygdene etter 1240–50, truleg inspirert av byggjearbeida i Bergen og Stavanger.

Det er her på Vestlandet, i område rundt Bergen, det er kjent at stormannsslekter bygde høge steinkjellarar med trebygning over. Dei vart bygde på hovudgardane, setegardane. Vi kjenner nokre døme ut frå skriftleg materiale, men det kan ha vore fleire slike høge steinkjellarar. I tillegg laga byborgarar i Bergen og Oslo steinkjellarar, somme tider i to høgder, for lagring av varer og i viss grad som bustader.

Bygging i stein var såleis velkjent i samfunnet i siste halvdel av 1200-talet, og det var stor aktivitet, spesielt i byane. Det treng såleis ikkje ha vore eit så markert framandelement i tida om Audun let byggje seg eit heilt steinhus i fleire høgder på setegarden sin på Hegranes i Jølster. Og det må ha vore det at dette var ættegarden, som avgjorde plasseringa.