Scholeusstikket frå 1585.

Håkonshallen i Bergen på 1800-talet. Hallen vart reist som festsal til Håkon Håkonson på 1260-talet.

2. desember 1302 vart baronen, stallaren og fehirden Audun Hugleiksson, kongens blodsfrende og fremste sendemann, hengd på Nordnes i Bergen. Audun var ein dominerande politikar i Noreg i siste fjerdedel av 1200-talet, og middelalderhistorikaren Fredrik Maccody Lund har kalla han den einaste politikar av europeisk format som Noreg nokon gong har fostra. Det kan sjølvsagt vere eit tema for diskusjon, men det er knapt tvil om at han har vore ein framtredande jurist, sentral i arbeidet med Landslova, Bylova og Hirdskrå, og på 1280- og 1290-talet i stadig viktigare posisjonar i statsleiinga.

Audun var fødd i 1240-åra, og hadde slektsrøtene sine i Jølster i Sunnfjord, der han óg sat med eit omfattande jordegods. Der bygde han seg óg eit slott, eit av ytterst få i Noreg. Ruinane av slottet vart gravde fram i 1934, og synest vise oss ein bygning modellert over Håkonshallen i Bergen, men halvparten så lang, og halvparten så breid. Likevel må den ha vore imponerande nok, der den låg framme på neset mot Jølstravatnet.

Morsslekta til Audun kom frå Austlandet, og er rekna som nære slektningar av kong Håkon Håkonsson (1204-1263). Faren til Audun synest ha tilhøyrt lågadelen, men han kan aldri ha nådd ein høg posisjon. Slektsskapet med kongehuset var sjølvsagt nyttig, men han tilhøyrde "frille-lina", og ikkje den som hadde kongelege genar, og det kan ha vore eigna til å bremse litt på ambisjonane hans.

Noregsveldet
I regjeringstida til Håkon Håkonsson nådde Noreg si største geografiske utstrekning, og Noreg gjorde krav på å kontrollere Island, Grønland, dei nordlege og vestlege delane av Skottland med øyane nord for Skottland, og Færøyane. På denne tida vart Noreg integrert i Europa i ein mykje høgare grad enn tidlegare, og kong Håkon fekk mellom anna dottera Kristina gifta bort til ein spansk prins. I hans regjeringstid tok borgarkrigstida i Noreg slutt (1240), og kongen la stor vekt på å ”byggje” fred.

Kong Håkon hadde sjølv sterk interesse for juridiske spørsmål, og han sette i gang eit arbeid for å få reformert lovene i Noreg, og unge nordmenn vart sende til universitet i Sør-Europa for å få grundig utdanning. Audun Hugleiksson må ha vore mellom desse og har skaffa seg juridisk utdanning, mest sannsynleg frå Paris og Bologna. Det hadde skjedd stor utvikling i rettsfilosofien i Europa mellom 1150 og 1250, kalla det juridiske hundreåret i Europa. Dei nye tankane vart henta til Noreg. Boka Kongsspegelen vart sett saman på 1250-talet, og den vart ein vegvisar for utdanninga av prinsar og unge adelsmenn, og har på mange måtar lagt grunnen for endringane i dei norske lovane. Vi kan tenkje oss at den unge Audun har vore ein av dei som har fått opplæringa si på Holmen i desse åra.

Mellom 1269 og 1281 vart dei norske og islandske lovene sterkt reformerte og til dels nyskapte, og Audun Hugleiksson hadde ei viktig rolle i denne prosessen. Islandske kjelder kallar han den ”visaste mannen i Landslova”. Tidlegare hadde kvar del av Noreg hatt sine ”lover” eller rettare sett av juridiske tradisjonar, samla ved dei lokale ”tinga”, årlege sammankomstar med både militære, religiøse og juridiske føremål, der alle frie vaksne menn kunne (og skulle) ta del.

I prosessen med å reformere lovene 1269-1281 tok kongen til seg retten til å gje lover, å dømme, og å sjå til å få fullbyrda dommane. Kyrkja hadde på vide felt dei same ambisjonane, og motsetningar mellom kongemakta og kyrkja vart avgjorde gjennom Sættargjerden i Tunsberg i 1277. Erkebispen fekk gjennom denne avtala omfattande rettar, mellom desse retten til å lage pengar, noko som normalt var eit reint kongeleg privilegium. Kyrkja reduserte omfanget av skattar dei skulle betale til kongen, og dei sikra seg rett til å ha sitt eige rettssystem i spørsmål som vart omfatta av moral og kristendom.

Gjennom den administrasjonslova (Hirdskrå) som vart vedteken i 1277 vart heile sett av europeiske tradisjonar tekne i bruk i Noreg. Gamle norske titlar vart skifta ut, mellom anna vart lendmennene gjorde til baronar. Audun var ein av dei nye baronane, og han fekk sete i kongens råd. Gjennom fleire tiår gjorde han teneste som advokat (”stallare”) og skattmeister (”fehirde”) for dei norske kongane Magnus Lagabøte og Eirik Magnusson. Audun Hugleiksson er ein av dei første mennene i Noreg som synest ha bygd karriera si på profesjonell dugleik, og ikkje på rikdom og slekt.

Formyndarregjeringa
I 1280 døydde kong Magnus Håkonsson (Lagabøte) (1238-1280), og vart etterfølgd på trona av sonen Eirik Magnusson (1268-1299). Fram til den unge kongen nådde 14 års alder, vart rådet gjeve fullmaktene til styre i namnet til kongen som eit formyndarstyre. Dei kom etter kort tid i open og sterk strid med kyrkja, og erkebispen Jon Raude vart tvinga ut av landet i 1282. I denne striden vart fleire av dei norske baronane sette i bann av erkebispen. Men sjølv om Audun Hugleiksson var leiande medlem av formyndarstyret, og aktiv deltakar i oppgjeret, slapp han reaksjonar frå kyrkja. Det kan ha å gjere med at han i 1281, midt under striden, gav delar av jordegodset sitt til kyrkjelege institusjonar.

På 1280-talet hadde Noreg ein ekspansiv utanrikspolitikk. Kong Magnus hadde på mange måtar vore ein svak herskar, og han hadde gjeve opp mange av dei krava faren hadde kjempa hardt for. Rådet prøvde å ta attende det tapte. Noreg hadde tradisjonelt hatt sterke interesser både på øyane vest og nord for Skottland, men og i sjølve Skottland. Eit ekteskap mellom den unge norske kong Eirik og Margrete, prinsesse av Skottland, i 1281 hadde som mål å sikre norske interesser. Alexander, konge av Skottland og far til Margrete, døydde i 1286. Då var den norske dronninga alt død, men hadde etter seg ei dotter prinsesse Margrete Eiriksdotter, og ho var den skotske kongen sin einaste arving. Etter mange år med forhandlingar gjekk skottane til sist med på å gjere den unge norske prinsessa til si dronning, og i 1290 drog den sju år gamle prinsessa frå Noreg for å ta over sin nye posisjon i Skottland. Men på overfarten vart ho sjuk, og ho døydde på Orknøyane. Dei norske krava på inntekter av dronninga sine skotske rettar, og krav om at den norske kongen skulle arve Skottland etter dottera Margrete Eiriksdotter, førde Audun på fleire diplomatiske oppdrag til Skottland og England. Han synest alltid å ha leia delegasjonen om det var sjansar for store inntekter til den slunkne norske statskassa. I 1293 forhandla han med den nye skotske kongen John Balliol, og må då ha vorte utstyrt med det praktfulle seglet og våpenskjoldet han seinare nytta. I våpenskjoldet er det i tillegg til ei rose sett inn ein krans med liljer, eit symbol den skotske kongen gav som heidersteikn til dei fremste adelsmennene i Skottland, men tydeleg nok og til den norske sendemannen Audun.

Den norske baronen Alv Erlingsson vart utnemnd til jarl i 1285. Han var favoritten til enkjedronninga Ingeborg, og han førde sin eigen utanrikspolitikk, og som sjørøvar overfall og rana han tyske skuter, og han gjorde militære utfall mot Danmark. Etter at han i 1287 hadde retta angrep mot hertug Håkon, ein yngre bror av den norske kongen, vart han landsforvist.

Noreg var i krig med Danmark i åra 1289-1295, og norske styrkar gjorde fire angrep, i 1289, 1290, 1293 og 1295. I 1287 hadde den norske kongen og hertugen gjort felles sak med danske opprørarar, skulda for drap på den danske kongen Erik Glipping i 1286. Audun Hugleiksson var med på det første hærtoget til Danmark, sommaren 1289. Lite vart oppnådd gjennom krigen, og i 1295 kom det i stand ei våpenkvile.

Noreg var på same tid i krig med dei tyske byane (Hansaen). Tyskarane hadde sikra seg vide privilegier under kong Magnus, og det norske Riksrådet hadde på 1280-tallet prøvd å avgrense den tyske makta. I 1294 kom det i stand ei avtale mellom Noreg og dei tyske byane, og den norske kongen måtte gå med på å betale omfattande erstatning. Audun Hugleiksson var norsk skattmeister, og det vart hans jobb å finne pengane. Audun hadde vore framtredande medlem av delegasjonane som forhandla i Skottland, England og Danmark. Det ser ut til at han vart sendt av garde kvar gong viktige norske finansielle interesser var med. Dei norske finansane vart ikkje betra gjennom krigane, og dei finansielle problema auka.

I 1295 leia Audun ein norsk delegasjon til Paris for å forhandle fram ein allianse mellom Frankrike og Noreg. Franskekongen ville ha allierte i sin strid med den engelske kongen, som og sat med sterke interesser i Frankrike. Ei avtale vart inngått i oktober 1295, og Audun gav løfter på vegne av Noreg som knapt kunne innfriast (300 skip og meir enn 33 000 soldatar). Men han kom heim frå Paris med 6000 mark Sterling (1200 kg) i reint sølv, og kunne omsider betale ned den norske utlanlandsgjelda.

Mens han var i Frankrike hadde Audun og forhandla om eit ekteskap mellom hertug Håkon og ein rik fransk arving. Men dette ekteskapet kom aldri i stand, og hertugen ekta i 1299 ei tysk fyrstedotter.

Etter 1295 synest Audun ha halde seg meir i bakgrunnen, og for si tid var han då ein aldrande mann, rundt 50 år. Men han sat framleis i stillinga som skattmeister. I 1299 døydde kong Eirik, og han vart etterfølgd på trona av sin bror, hertug Håkon Magnusson (1270-1319). Berre dagar etter at den nye kongen hadde komme til makta, vart Audun Hugleiksson arrestert, og han sat dei neste tre åra i fangeholet i Bergen.

Seint på året i 1302 vart Audun dømd til døden, og heile godset hans vart då slege under Kongen. Søndag 2. desember 1302, første søndag i advent, vart Audun avretta ved henging på Nordnes i Bergen. Med den mest audmjukande av alle dødsstraffer, synest det klårt nok at han ”den visaste mannen i landslova” vart avretta for det kong Håkon Magnusson rekna for brottsverk mot kongen. Men ikkje eit einaste ord er å finne om kva som var grunnen for den harde straffa, og folk tok til å leite etter forklaringar. Eit sett av forklaringar er å finne i folkevisa om Audun, nedteikna på Færøyane på 1800-talet. Men ingen kan så langt hevde at dei har funne grunnen til at han vart arrestert og dømd til døden. Andre stader i Europa finn ein mange eksempel på "politiske" avrettingar på denne tida.

Kong Håkon synest ha vore redd for opprør, og han valde å flytte hovudstadsfunksjonane frå Bergen til Akershus, der han i 1300 hadde ferdig eit festningsanlegg. Den utanrikspolitiske lina vart endra, og den nye kongen knytta sine alliansar austover. Med Audun Hugleiksson døydde på mange måtar ambisjonane om det nord-atlantiske Noregsveldet, og Noreg kom snart under utanlandske interesser, og gjekk inn i ”400-årsnatta”.

I jubileumsåret 2002 er det komme ut ei bok om Audun Hugleiksson på Selja Forlag, og stiftinga Sogespelet Audun Hugleiksson arrangerte i august eit spel bygd på eit manus forfatta av Edvard Hoem.