Det eksisterte opphaveleg ikkje noko oppfatning om kva som var rett uavhengig av hending eller handling. Tanken var at det skulle vere eit samsvar mellom det som hadde funne stad, og dei konsekvensane som hendinga eller haldinga skulle få. Eller sagt på ein annan måte: Likevekt mellom hendinga eller handlinga på den eine sida, og den rettslege reaksjonen på den andre.

Ein kan illustrere dette med å visa til den gamle Gulatingslova kap. 176, der det heiter: ”No firar ein mann seg sjølv ned i reip, og får bane, då er han sjølv banemannen sin. Men om andre folk firar han ned i reip, då er dei banemannen hans. Kongen skal ikkje ha noko for dette, men dei skal bøta mannebot for han til frendane.” Konsekvensen av at nokon firer ein person i reip utfor ei fjellhylle, er at det skal betalast full mannebot, som var ei skadebot som var meint som full erstatning til dei etterlatne. Det er ein føresetnad at dei som fira vedkomande ned ikkje hadde meint å drepe han, og difor kan ikkje den døde hamnast, gjerningsmennene vert ikkje fredlause, og kongen krev ikkje bot. Men likefullt skal dei bøta full mannebot. Dette kunne vere ei svært tyngjande bot, sjølv om den endelege summen nok var open for forhandling.

Sett med dei etterlatne sine auge var dette rett og rimeleg, sidan deira tap var det same om den døde var lurt til å klatre ned i tauet, eller om han var ein del av eit lag som skulle sanke egg, og om dei som stod oppe og heldt i tauet mista det fordi dei ikkje hadde tatt turvande førehandsreglar, eller mista taket fordi det brått dukka opp ein bjørn. For dei som vart dømde til å betale mannebot såg det heile annleis ut. Var årsaka til at dei slepte den at ein bjørn gjekk til åtak på dei og dei då hadde mista grepet om tauet då dei vart drepne, om dei ikkje slapp det og sprang sin veg. Men i den gamle Gulatingslova har ein med berre eit unnatak valt å gje prioritet til tapet til dei skadelidande framfor dei skadevaldande sitt behov på vern mot å reelt sett verta straffa for omstende dei ikkje hadde herredøme over, sidan dette sikra likevekt mellom tap og erstatning.

Motivet for utforminga av til dømes den gamle Gulatingslova kap. 176 må ha vore ”ekvivalens” eller likevektsprinsippet, der straffa skulle motsvare handlinga som skulle straffast. Det er det eldste rettferdsidealet ein kjenner frå rettshistoria, og ein finn det for første gong i Egypt om lag 1500 f. Kr. Når hemnen framleis spela ein rolle innan strafferetten i den gamle Gulatingslova, så var nettopp det eit utslag av likevektsprinsippet som rettferdsideal; når den som drep sjølv vert drepen oppstår den same skade på begge sider, og i både den gamle Gulatingslova kap. 152 og 171 er drap som hemn for drap ikkje bare halde fram som rettmessig, men som noko positivt.

I Kongsspegelen er det rimelege gjort til rettferdsideal. Det er mellom anna formulert i samband med kva sider av mannevit som var nyttigast: ”All rettferdighet og sans for det passende, å kunne skjønne det rette mål for hva en er hver mann skyldig.” Det vert ved fleire høve i Kongsspegelen framheva at det rimelege finn ein i skjeringspunktet mellom sanning, rettferd, fredsæle og miskunn. Dette biletet er henta frå Davidssalme nr. 85. Det er òg formulerte av Aristoteles i verket Retorikk frå omlag 350 f. Kr., og det rimelege er det andre rettferdsidealet som dukkar opp i rettshistoria.

Til tider kan likevektsprinsippet og prinsippet om det rimelege vere to sider av same sak. Men dei to rettferdsideala kan gje opphav til ulikt lydande reglar for same hending eller handling. Dersom ein vender tilbake til spørsmålet om våde, finn ein i Magnus Lagabøtes Lands- og Bylov IV-14 ei samanfatning av reglane om uforskyldt drap og skade i den gamle Gulatings- og Frostatingslova. Som tidlegare nemnt var dei som uforskyldt har skada eller drepe nokon ikkje dømt fredlaus eller til å betala bot til kongen, som eit teikn på at ein skilde mellom våde og viljesverk. Alt her finn ein altså at likevektstankegongen vert modifisert gjennom at ein vurderer kva som er ein rimeleg følgje av vådeverk.

Men i Magnus Lagabøtes Lands- og Bylov IV-14 går ein langt lenger i å ta omsyn til forhold på skadevaldarsida. Denne lovregelen opnar med å seia: ”Vaadeverk bør med skjønsomhet forklares, paa hvilken maate de kan indtræffe. Ti i alle tilfælde, hvor folk utfører noget til sitt eget tarv, eller yder andre hjælp til nyttige ting, da bør disse vaadeverk bedømmes mildere end hine, som ikkje skyldes noget nødsfald, men gaaløysa og stort stuttsyn.”

For det første får ein her eit døme på det som kjenneteiknar Magnus Lagabøtes Landslov framfor dei gamle norske lovene: Korleis mange, konkrete rettsreglar vert samanfatta til ein generell regel. Men det som likevel er mest interessant i denne samanhengen er at ein her seier at sjølv om skade eller drap har same konsekvens for dei etterletne, så skal konsekvensane for drapsmennene står i forhold til den gjerninga dei har gjort seg skuld i. Eller med andre ord: Ein løftar blikket og ser at det er to partar involvert, den skadelidande og skadevaldar, og freistar å ”skjønne det rette mål” for dei begge.

Dette vert for det fyrste gjort gjennom at den som skadar eller drep noko ved våde aldri skal betale meir enn halv mannebot. Dette er straffa for slikt som er gjort i ”gaaløysa og stort stuttsyn”, som å til dømes kasta eit spyd over eit hustak. For den som derimot gjer skade eller drep medan han gjer ”noget til eget tarv eller yder andre hjælp til nyttige ting”, som til dømes å gå på tømmerhogst med nokon, skal bøta dette med mindre enn halv mannebot.

Prinsippet om det rimelege slik det gjer seg gjeldande i Kongsspegelen og Magnus Lagabøtes lovarbeid er inspirert av den kristne skuldlæra, slik den vart formulert i kanonisk rett. Heilt sentralt for dei kanoniske juristane i mellomalderen var at ein ikkje kunne straffe for noko som ikkje ein ikkje kunne lastast for. Når det gjeld våde har ein altså valt å seie at den som utsetter andre for fare gjennom å gjere unyttige ting, kan lastast noko, og difor kan han òg dømast til å betale noko i skadebot. Men dersom skaden er gjort medan ein gjer noko nyttig, må det konkret vurderast om vedkommande er noko å laste eller ikkje, og dermed om han skal betale skadebot eller ei. Dette skiljet mellom ulike typar våde vart fyrst hevda av den store juristpaven Gregor IX i ei av hans mange avgjerder (dekret) som øvste dommar i den katolske kyrkja, og trykt i den kjende dekretsamlinga Liber Extra frå 1234. Slike kjende juridiske verk må ha sirkulert mellom Audun Hugleiksson og dei andre mennene som sat i lovkommisjonen og utarbeidde Lands- og Bylova på 1270-talet.

I ein lagmannsdom frå 1319 vart Olaf Karl heilt frikjend for skadebotansvar etter eit søksmål frå brørne Romund og Ottar fordi han ikkje kunne lastast for mor deira sin død. Dermed ser ein korleis Audun Hugleiksson og dei andre lovkonsipistande si endring av rettferdsidealet fekk konkrete, rettslege konsekvensar for einskildindividet. Den viktigaste konsekvensen var likevel på eit samfunnsplan: Ved å fjerna risiko for ansvar ved uhell som følgde av samfunnsnyttig samhandling tok lovkonsipistane vekk ei viktig hindring for slik samhandling. Dersom ein til dømes risikerer å verta ruinert ved å involvere naboen for å henta ein sau ut av skorfeste, kan det vera at ein heller let sauen går utfor fjellhylla og slå seg i hel. Dersom ein tenkjer tilbake på rettsikonet i manuskriptet av Magnus Lagabøtes Landslov frå midten av 1300-talet, så vert det vonde tukta av tyngda av kongetrona. Men det er bare det vonde som slik skal tynast, for det er det vonde som er årsaka til den typen uår som Kongsspegelen åtvarar mot. Gjennom å skilja mellom handlingar som er gjort med vond vilje og uhell oppnår ein nettopp at bare det vonde vert tukta.

Samstundes har det nok ikkje vore like naturleg for alle dei som ikkje hadde vorte danna og utdanna med utgangspunkt i verk som Liber Extra, Glossa ordinaria og Kongsspegelen, slik truleg Audun Hugleiksson var det. Som sagt ovanfor er tapet det same for dei etterletne, og i deira augo er det ikkje grunn til å ta omsyn til gjerningsmannen sine interesser. Men for samfunnet som eit heile svara det seg å skilja mellom våde og viljesverk rett og slett fordi ein har behov for at den som har valda skaden eller stole noko skal kunne fortsette sitt liv og fylle si rolle i sin familie og sitt lokalsamfunn, og ikkje verte avskoren frå dette på grunn av økonomisk ruin. Det å innføre eit nytt rettferdsideal i Lands- og Bylova var difor ein dristig manøver, og fekk store konsekvensar for den rettslege stillinga til både offer og gjerningsmann.