Når Kongsspegelen legg så stor vekt på lov og rett som bærebjelkar i samfunnet, og kong Håkon Håkonsson faktisk nytta rettsvesenet medvite i attreisingsarbeidet etter borgarkrigane, så var dette heilt i tråd med generelle trekk i vesteuropeisk historie. Perioden 1150-1250, som langt på veg fell saman med dei norske borgarkrigane, er kalla det juridiske hundreåret i europeisk historie. I denne perioden byrja ein på nytt å studere dei omfattande juridiske skriftene som dei romerske juristane hadde late etter seg.

Hovudsenteret for denne aktiviteten var Bologna, der ein reknar med at universitetsstudiet tok til med førelesningane i romarrett i 1088. Bologna var det mest kjende universitetet i Europa i mellomalderen, men etter kvart reiste unge stormannssøner òg til lærestadane i Oxford, Montpellier, Orléans, Paris og Salamanca for å studere juss. Kjernen i det som skjedde i Europa i det juridiske hundreåret var at retten vart oppfatta og utvikla til å vere eit tenleg styringsmiddel for den stadig sterkare kongsmakta. Det som var vunne med militær makt skulle verte konsolidert gjennom oppbygging av ein administrasjon tufta på lovgjeving. For å nå dette målet måtte ein ha eit juridisk fundament å byggje på, og det fekk ein med verket Glossa ordinaria, som var eit oversiktverk med forklaringar til heile romarretten. Dermed var grunnlaget lagt for at jussen skulle verte tilgjengeleg, forståeleg og tilstrekkeleg avansert til at den kunne tene som eit middel til å hindra uår både hos konge og undersåttar.

Men ikkje minst hadde ein i romarretten, slik den vart presentert av universitetsjuristane i Bologna, fått eit førebilete for alle herskarar med ambisjonar om å utføre eit juridisk storverk. Dei norske lovkonsipistane var heilt sikkert inspirert av rettsstudiane ved dei vesteuropeiske universiteta, og Landslova og Bylova vart seinare målt opp mot romarretten. I denne samanhengen kan ein nemna at kanslaren Bjarne Lodinsson, som sjølv var ”iuris civilis professor” etter å ha studert juss i Bologna kring 1292, noko lakonisk sa at Magnus Lagabøtes Landslov ikkje var så mykje til lov i høve til det store lovverket til den romerske keisaren Justitian, men så var lovboka heller ikkje så tjukk.

Neste fase i den juridiske utviklinga var at ein med utgangspunkt i arbeidet til glossatorane utvikla ein juridisk ekspertise som tok plass i kongar sitt råd, i dei høgste domstolane, og i diplomatiet. Desse juristane vert gjerne kalla konsiliatorar, som vil seia rådgjevarar. Deira oppgåve var å gjere den retten som glossatorane hadde greidd ut om, brukande i det praktiske rettslivet. Dersom ein på ny vender blikket mot Holmen i Bergen var, i følgje rettshistorikaren Gudmund Sandvik, Audun Hugleiksson og dei andre lovkonsipistane nettopp slike rettslærde konsiliatorar eller rådgjevarar for kongen.

Lovgjevingsprogrammet i Kongsspegelen

Den fyrste bolken i Kongsspegelen tek for seg kjøpmannsrolla. Den ukjende forfattaren av verket seier alt tidleg at kjøpmannen som reiser vidt rundt ikkje berre skal skjøtte sitt gebet: ”hver den stund du får høve til det, skal du tenke på opplæringen din. Aller mest på lovbøker. For den er en alminnelig erfaring av de som får kunnskapen sin av bøker, de har mer forstand enn alle andre (…) For hvis du kjenner lovene, da kommer du ikke ut for ulov om du får sak å føre med dine jevnlike.”

For å ta det siste først lærer Kongsspegelen at ein gjennom lovbøker lærer å kjenne lovene slik at ein kan verne om eigne rettar. Men meir interessant er det at forfattaren ser ut til å meine at lovkunnskap i seg sjølv var eit god, rett og slett fordi det gav ein betre forstand. I hirdmannsbolken vert det forklart kva den forstanden som lovbøker gjev, er god for: Hindre uår i folket, at seder og klokskap ikkje fekk vekse og bere frukter. Og faren for slik skade var så absolutt til stades: ”For alt folket er lunete, og hver er urettvis mot den annen, unntatt de som både får mannvett og sannsyn av Gud; men det er bare enkelte menn og ikke mengden av folk”.

Men det var ikkje nok berre å ha forstand. Forstanden må brukast skjønsamt for at den skal ha ein funksjon i eit bolverk mot uår. Korleis ein skal forvalte dommarembetet slik at den forstand lovkunnskap formidla gjennom lovbøker verkeleg hindra uår i folket, er eit viktig tema i siste bolken i Kongsspegelen som handsama kongsrolla. Difor skal ein god dom på den eine sida ikkje vere så mild at den kunne bryte ned respekten for lovene, og på den andre sida ikkje vere så streng at refsinga ikkje lenger kunne seiast å vere rettvis. Eller sagt med andre ord: Kongen hadde som oppgåve å sikre gjennomslag for det som var rimeleg etter nøye å ha undersøkt grunnlaget for dei rettssakene som vert lagde fram for han til doms. Men den forstand lovbøker gjev kunne òg vere til hjelp om eit land først var kome ut i uføret. Då var det berre ”god lærdom og strenge straffer” som kunne få riket på fote igjen.

Lovgjevingsprogrammet til den norske kongen er presentert i ein illuminasjonen i Hardenbergs Codex, som er eit manuskript frå midten av 1300-talet av Magnus Lagabøtes Landslov i Det kongelege bibliotek i København. Fortalen i Landslova byrjar med ”Magnus medi guds miskun noregs kngr”, og i dette manuskriptet er bokstaven M illuminert, som vil seia at den inneheld ei teikning. Denne teikninga kan ein lesa som eit rettsikon, som vil seia ein illustrasjon som skal klargjere den rettslege teksten. I dette tilfellet kan denne teikninga lesast som eit samandrag av heile grunntanken med lovverket. På den venstre sida av midtstreken i M-en sit kong Magnus Håkonson på eit opphøgd trone. Under trona står ein svart fugl, ein basilisk, kampklar men bøygd under vekta av kongetrona. Denne fuglen kan lesast som eit symbol på det vonde og kaoset som kongsmakta heldt i sjakk. Med den venstre handa gjev kongen frå seg lovboka. Den høgre peikefinger vender opp både for åtvare tingmannen frå å sjå bort frå dei lovene han no har fått i hende, og for å indikere at lovene òg hadde sin autoritet frå Vår Herre oppe i Himmelriket. Tingmannen har nettopp teke steget opp på eit kvitt dyr som er kampklar vendt mot den svarte fuglen. Dette dyret kan ein lesa som eit symbol på lov og orden, og det er overrekkinga av lovboka som gjev tingmannen høve til å ta steget opp i denne opphøgde status av orden. Kongsmakta vert dermed i dette rettsikonet gjort både til årsak og til garantist for lov og orden gjennom det at den tukta det vonde med makt, og i visdom frå Vår Herre gav lover som løfta rettsordenen opp til ein status av nettopp orden.]

Medviten lovgjeving

I det følgjande skal vi sjå nærare på om lovgjevingsprogrammet i Kongsspegelen vart gjennomført i lovarbeidet til Magnus Lagabøte, slik rettsikonet som innleia manuskriptet av Landslova hevda. Det er viktig å ha klårt for seg at det eigentleg ikkje fanst norske lover i moderne tyding i det heile før Magnus Lagabøtes lovarbeid på 1270-talet.

Lov i moderne tyding er ei norm som er vedteken for at den skal regulere åtferd i framtida, slik at ein på førehand kan avgjere kva som er rett og urett utan å knyte dette opp til ei særleg rettssak. Denne tanken ville i mange tilfelle vere umogeleg å forstå for mennesket i tidleg mellomalder, som ville hevde at ein ikkje veit kva som er rett før ein kjenner handlinga. Det som ein omtaler som lover i dag var eigentleg berre rettsavgjerder som ein hadde generalisert for at dei skulle kunne tene som døme i framtida.

Utviklinga frå rettsavgjerder til meir generelle reglar kan ein illustrere med å sjå på fyrste del av kap. 195 i den gamle Gulatingslova. Her heiter det: ”Stikk ein mann ein annan med staur eller stong eller økseskaft eller spjotskaft, då skal han bøta halv rettsbot til han, men full rettsbot om han fell i koll av det. Skubbar ein mann til ein annan, so han snåvar av det, då skal han bøta full rettsbot om den andre berre fell på kne. Skubbar ein mann ein annan på elden, då skal han bøta full rettsbot til han for det”. Ein må tenkja seg at det ved eit høve har kome opp på tinget ei sak der ein mann ha stukke ein annan med staur så han dette om. Retten fann det rimeleg at dette var ei handling den fornærma parten skulle ha full rettsbot for.

Seinare kom det opp ei sak på tinget der nokon har stukke ein annan med ei stong. Tingmennene fann ikkje at det å stikka andre med stong var håret betre enn å stikka nokon med staur sidan skaden vert den same. Dermed let dei denne handlinga òg verta straffa med full rettsbot. Etter dette har det heller ikkje vore særleg tvil om at stikking med økse- eller spydskaft òg vart handsama på same viset utan vidare drøftingar tingmennene mellom. Derimot kan det godt vera at diskusjonen vart noko hissigare når det kom opp ei sak der nokon var stukken utan at han fall om. Det å stikka nokon er ein uting. På den andre sida er det ikkje så alvorleg når den stukne ikkje ein gong fell om; slikt må ein nærast rekna som kjekling. På den andre sida kan slike små gnissingar leie til slagsmål, og i verste fall drap, og bør difor ikkje gå upåakta hen. Tingmennene valde difor å døme gjerningsmannen til halv rettsbot. Dermed hadde ein gjennom praksis, heilt utan å ha hatt intensjon om det, fått ein rettsregel som sa at den som stakk ein annan med staur, stong, øks- eller spydskaft skulle bøte halv rettsbot, men han skulle yte full rettsbot dersom han stakk så hardt at den stukne fall om.

Teksten i til dømes den gamle Gulatingslova kap. 195 er å rekne for ein rettsregel, men ikkje ei lov. Ein slik regel utvikla gjennom praksis var ikkje meint å vere bindande for framtida slik ei lov er. Dermed er det ikkje naturleg å sjå på den gamle Gulatingslova som ei lovbok i moderne tyding, men i all hovudsak ei samling døme på rettvise dommar. Det er på denne bakgrunnen at ein må vurdere lovarbeidet til Audun Hugleiksson og dei han hadde med seg: Dei skulle gje lover i eit rike der fenomenet lov og lovgjeving ikkje var rettsleg etablert.

Det er ikkje dermed sagt at ein ikkje fann døme på lovgjeving i dei gamle norske lovene, og til dømes leidangsordninga kom i stand gjennom medviten lovgjeving. Einskilde reglar innan sivilretten ber òg preg av kongeleg påverknad og lovgjevingsverksemd. Ei viktig hending i utviklinga mot ei meir utstrakt lovgjeving er lovarbeid til kong Håkon Håkonsson frå 1260, som av rettshistorikaren Gudmund Sandvik er kalla ”den første verkelege kongelege lovgjevinga i Noreg.” Her finn ein mange av dei trekka som danna rammene rundt lovgjevingsarbeidet på 1270-talet. Men trass i at denne lova var skjelsetjande, kan den bare reknast som eit første steg i retninga av den staden der Magnus Lagabøtes Landslov plasserer seg som eit lovgjevingsarbeid.

Føreordet i Landslova

Kva eit lovgjevingsarbeid vil seia i denne samanhengen kan ein lesa ut av føre- og etterordet i Landslova av 1274. Her er det for det første sagt at Landslova var meint som ei lovbok for heile riket, som var området for kongen si makt, og ikkje for kvart lagdøme som tradisjonelt hadde vore underlagt lagtinget sin jurisdiksjon. Rett nok vart landslova presentert på kvart av dei fire lagtinga i Noreg, men dette vart nok gjort fordi dei var høvelege organ å nytta til å gjere lovene kjende. Truleg hadde ein tradisjon for at vedtak på lagtinget vart formidla vidare til dei lågare instansane gjennom nemndmennene.

Det andre ein skal merke seg er at det heiter at lovboka var meint å regulere hendingar og handlingar i framtid. Dermed vert det òg sagt at denne lovboka representerer eit brot med dei gamle ”lovene”, som var ei samling rettsreglar. Dette vert til dels motsagt i etterordet til Landslova, der det heiter at ein gjennom lovarbeidet berre hadde redigert dei gamle lovene. Men i føreordet heiter det at dei gamle lovene har vorte granska, ”og det ser for oss ut som en i stor utstrekning kan gi full orskurd med få ord der det før er svært ordrikt.” Eit av dei viktigaste trekka ved lovgjeving var at ein generaliserte einskildtilfelle slik at ein fekk vide reglar som skulle fange opp alle mogelege tilfelle som kan førekome i framtida. Dermed har mykje av kjernen i lovarbeidet til kong Magnus Lagabøte vore å gjere dei gamle rettsreglane om til lover.

For det tredje heiter det i føreordet: ”Men somme steder trenger den [lova] sannelig tillegg der den før på ingen måte er tydelig enn mange fåkunnige trenger til.” Her vert det uttrykkeleg sagt at kongen har sett det som si plikt til å gje nye lover. Årsaka er hans omsorg for dei fåkunnige, og det er den sjølvstendige arvekongen og ikkje valkongen som talar når han her indikerer at det står i hans makt å trygge den rettslege stillinga til dei svake mot dei mektige. Og han gjer det ved å byggje ut den samfunnsordninga som dei gamle lovene gjev uttrykk for med å gje nye lover med råd frå sine eigne menn, og ikkje stormennene som hadde tradisjonelt hevda si makt på lagtinget. Denne haldninga fekk konkrete utslag gjennom at det i kong Magnus Lagabøtes Landslov ikkje lenger vert gjort forskjell på personar av ulik stand, men berre etter alder og kjønn. Det er ikkje med dette sagt at det vart slutt på den sterkaste sin rett på tinget, men frå no av var det kongen og kongen åleine som skulle vera den sterkaste.

Det fjerde ein skal merke seg er at på same viset som ein kunne gjere dei ulike lovene meir oversiktlege og tilgjengelege, har kong Magnus Lagabøte og hans ”visaste” eller ”skjønnsomste menn” ordna lovboka etter same idealet. I føreordet vert ordninga i Landslova forklart, og kvar bolk vert knytt saman slik at dei står fram som logisk ordna. Kvar lovregel er dermed ikkje berre ei lausleg samansetjing av tidlegare rettsavgjerder, og lovboka ikkje lenger ei lausleg samling av slike reglar prega av at det ikkje finst ei samlande makt har ansvaret for rettsordenen. Denne systematiseringa til Audun Hugleiksson og dei andre lovkonsipistane var heilt i tråd med det arbeidet som glossatorane hadde gjort med den romerske retten.

Dersom ein tenkjer tilbake på rettsikonet som innleia det manuskriptet av Magnus Lagabøtes Landslov som vert kalla Hardenbergers Codex, vert denne lova verkeleg gjeve av kongen til tingmennene. Og det var ikkje berre ei lov som vart gjeven, men ei heil lovbok som skulle sikre at ein ikkje kom ut for ulov. Men det er ikkje berre dette som gjer at Lands- og Bylova representerte noko nytt. Lovgjevinga opna for at lovkonsipistane medvite kunne leggje føringar for samfunnsutviklinga etter overordna ideal, medan danning av rettsreglar berre kunne gjere at kvart einskildtilfelle kunne få ei rimeleg løysing. Sjølve rettferdsidealet, og dermed innhaldet i mange av lovreglane, var òg ein del av den juridiske kontinuitet og revolusjon som lovarbeidet på 1270-talet representerte. Dette er temaet i det følgjande.